25 juni 2010

Mahler 5


Het is wederom net gelukt: een vergelijking van tien uitvoeringen uit mijn eigen cd-verzameling van een Mahler-symfonie voordat ik naar de uitvoering in de Mahler-serie van het Koninklijk Concertgebouworkest van dezelfde symfonie ga. Deze keer de Vijfde symfonie, die met die trompet-opening en het Dood in Venetië-Adagietto misschien soms een cultstatus had/heeft, maar verder eigenlijk een enorm doorwrocht en niet makkelijk toegankelijk werk is. De twee openingsdelen, en dan zeker het tweede deel, slaan je als luisteraar al bijna plat, waarna er een complex Scherzo van ruim een kwartier volgt. Het Adagietto biedt ademruimte, maar wel van de fraaiste en aangrijpendste soort, en het Rondo-Finale is een aaneenschakeling van herhaalde thema’s, langzaamaan culminerend in een stormachtige climax.
Eigenlijk hebben alle hier besproken opnames een bepaalde charme. Uiteindelijk was er maar één die al die charmes in zich weet te verenigen. Het was een boeiende als ook vermoeiende vergelijking.

De vergelijking begint met iets aparts: de opname uit 1927 van het Adagietto door het Concertgebouworkest onder leiding van Willem Mengelberg. Deze opname staat op een EMI-cd die ik ooit eens kocht; volgens mij geldt dit als de eerste opname van Mahler-muziek. Een aparte opname: het deel duurt net 7 minuten, waar alle anderen er minimaal 2,5 minuut meer voor nodig hebben. Het aantal glissandi is niet te tellen, en dat maakt de uitvoering bijzonder gedateerd. Maar het blijft een te koesteren opname; van de cd kon ik op internet geen plaatje vinden. Daarom maar een foto van de maestro zelf.

De kracht van de uitvoering door Sir John Barbirolli en het New Philharmonia Orchestra uit 1969 zit in de eerste twee delen. Die worden met een ongewoon dramatische lading gespeeld, in relatief behouden tempi. Het marstempo is dwingend en niet te weerstaan. Het Scherzo klinkt te zwoegend, en hier speelt ook de matige opname de gewenste speelsheid parten. Het Adagietto slaagt weer wel; het slotdeel is teveel een rommeltje. Ondanks de prachtige opening is moet deze opname het afleggen tegen andere in deze vergelijking.

Evenals bij zijn opname van de Vierde symfonie kenmerkt de uitvoering door het Chicago Symphony Orchestra onder leiding van Georg Solti uit 1970 zich door ongepolijste rechtlijnigheid en een wat overspannen gehaastheid. Subtiel of emotioneel geladen is deze uitvoering geenszins. Het slotdeel laat hij in zo’n hoog tempo spelen dat je soms medelijden krijgt met de orkestleden. Solti biedt vooral kwantiteit in plaats van kwaliteit.


Met de eerste opname van Bernard Haitink met het Concertgebouworkest uit 1970 leerde ik deze symfonie door en door kennen. De twee openingsdelen worden prachtig gespeeld, met grote transparantie en vol vuur. Helaas ontbreekt die passie in het Scherzo en het slotdeel; bovendien zijn het (wederom) de matige hoorns van het Concertgebouworkest uit die periode die geen fraaie klank voortbrengen, in deze delen juist essentiële instrumenten. Ondanks die openingsdelen en het gedragen gespeelde Adagietto geen ideale opname.


Bij mijn vergelijking van de Vierde schreef ik dat de opname van Herbert von Karajan van die symfonie zijn eerste schreden op het Mahler-pad waren. Dat was onjuist: enkele jaren voordat hij de Vierde opname, maakte hij in 1973 met de Berliner Philharmoniker een opname van de Vijfde, die uiteindelijk geen stand houdt ten opzichte van andere opnames. In de openingsdelen wisselen prachtige passages en rommeligheden elkaar voortdurend af. Opvallend: Von Karajan laat het tweede gedeelte van de openingspassage (direct na het eerste fortissimoaccoord) door twee trompetten spelen. In het Scherzo raakt hij echter de juiste toon, met een fris-speelse benadering, feller dan je aanvankelijk bij Von Karajan zou verwachten. Het slot van dit Scherzo is overweldigend. In het Adagietto gaat het fout. Daar is door de technici (aangestuurd door Von Karajan zelf?) zodanig aan de knoppen gedraaid, dat er een soort science fiction-achtig filmmuziekgeluid uit de luidsprekers komt. Het slotdeel klinkt weer goed, maar het kwaad is dan al geschied. Een collectors item, deze opname. Niet meer dan dat.


Kerstmis 1986 verzorgden Bernard Haitink en het Concertgebouworkest een meer dan grandioze uitvoering van deze symfonie. Bij deze enkele, direct opgenomen uitvoering is het orkestspel beter dan dat van de Berliner Philharmoniker en Von Karajan, waar in de studio flink geschaafd is aan het uiteindelijke resultaat. De opbouw is grandioos, soms iets te gehaast weliswaar, maar volstrekt natuurlijk, bezonken in zowel Scherzo als Adagietto. Het slotdeel kent een enerverende climax. Een hoogtepunt uit de Kerstmatinee-verzameling.

Leonard Bernstein nam met de Wiener Philharmoniker in 1987 deze Vijfde op in de Alte Oper in Frankfurt. Ik vind het resultaat niet helemaal overtuigend. In het openingsdeel is het tempo net iets te traag, ook al is het uiteindelijke effect opvallend. In het Scherzo werkt de analytische aanpak contraproductief: je hoort weliswaar alle details, maar de schwung ontbreekt. Het Adagietto en het slotdeel maken veel goed: er gebeurt veel fraais, wederom door de wat tragere tempi en het oog voor detail, maar nu inclusief een aangrijpend effect.

Pierre Boulez maakte zijn opname uit 1997 eveneens met de Wiener Philharmoniker, en wat een verschil met Bernstein. Orkestspel en opname gaan hier hand in hand: kraakhelder, rechtlijnig en voor zichzelf sprekend. Toch mis ik betrokkenheid en vervoering; ik vind de uitvoering te onderkoeld. Het slotdeel ontbeert bovendien een climax.

Riccardo Chailly levert met het Koninklijk Concertgebouworkest wederom een uitstekende uitvoering af, opgenomen in 1997. Het orkest speelt grandioos, de opname is prachtig en er is warmbloedigheid, ritmische perfectie, detailwerking en schwung. Die nadruk op die lage noten door de harp in het Adagietto zijn zo prachtig…! De enige kanttekening is diezelfde nadruk op de details. Deze is niet zo hinderlijk als in de opname van de Eerste, maar Chailly kon het ook hier niet laten om af en toe sommige details net iets meer accent te geven dan vanzelfsprekend is. Ik kan me van de uitvoeringen in het Concertgebouw herinneren dat de hoornist voor het Scherzo een plek vlak voor de lessenaar van Chailly betrok; bij de opname zit deze zowat naast je op de bank. Fraai gerealiseerd, maar net iets te overdreven.

Over Gustavo Dudamel gaan alweer wat minder positieve verhalen de wereld rond, maar zijn opname van de Vijfde met het Simón Bolívar Youth Orchestra of Venezuela uit 2006 is er een die gehoord moet worden en die bepaald niet onderdoet voor die van de grote jongens Bernstein, Boulez, Chailly, om over Von Karajan en Solti maar te zwijgen. De twee openingsdelen zijn een regelrechte sensatie: wat een energie! Het tweede deel is absoluut subliem; aan het slot daarvan stapelt Mahler climax op climax en Dudamel realiseert dit grandioos. Het Scherzo mist in de doorwerking de diepgang van Jansons en Chailly, maar ook met dit deel weet Dudamel raad. Het Adagietto en het slotdeel klinken eveneens prima; de climax is wederom groots. Een opvallend goede uitvoering!

De live-opname van Mariss Jansons met het Koninklijk Concertgebouworkest uit 2007/8 grijpt je vanaf het begin bij de lurven en laat je pas bij het wegsterven van het slotapplaus weer los. Aan deze opname is goed te horen dat het orkest zelf een enorme kwaliteitsontwikkeling heeft doorgemaakt, maar ook ten opzichte van de andere orkesten in deze vergelijking tot de buitencategorie behoort. De analytische, bezonken en tegelijkertijd aangrijpende interpretatie van Jansons doen vervolgens de rest. Waar andere dirigenten in bepaalde delen de nadruk leggen op een specifiek aspect (frisheid, drama, accentuering, tempo etc.) is de balans tussen al deze aspecten bij Jansons precies goed. Dat maakt deze opname verbluffend: dat er een dirigent is die dat allemaal in een als vanzelfsprekend klinkende balans op een orkest weet over te brengen. En geen geschaaf in aparte opnamesessies, maar gewoon tijdens reguliere abonnementsconcerten…

Conclusie
Jansons is de absolute winnaar van deze vergelijking. Zijn opname verenigt alle kwaliteiten van de anderen, en biedt het meeste inzicht in de partituur, een prachtige opname en het beste orkestspel. De opname van Dudamel is verrassend goed en zal ik nog vaak beluisteren. Dat geldt ook voor de Kerstmatinee-uitvoering van Haitink; de bezonkenheid en het grootse orkestspel maken dit evenzeer een geweldige uitvoering. Chailly en Bernstein hebben eveneens hun kwaliteiten, maar leggen het op punten toch af tegen Jansons, Dudamel en de Kerstmatinee-Haitink. Boulez is interessant vanwege de rechtlijnigheid en helderheid, maar voldoet niet wie eens lekker meegesleept wil worden door deze symfonie. De eerste opname van Haitink is te onevenwichtig, evenals die van Barbirolli, ofschoon ik die nog wel eens uit de kast zal halen om diens verbluffende marstempo in de eerste twee delen te bewonderen. Solti breng ik naar de lommerd.

20 Comments:

Anonymous Kees said...

Hehe, eindelijk...
Er werd met smart op dit artikel gewacht!
Wat vond je van het spel van het socialistische jeugd-orkest van Dudamel in vergelijking met al die gevestigde waarden?

25 juni, 2010 11:56  
Anonymous GTH said...

Jammer dat in het overzicht vooral de bekende namen en opnamen voorkomen; de meest bevlogen uitvoering ontbreekt, die (verrassend) onder Barshai en Junge Deutsche Philharmonie. Een Mahler 5 waar de spontaniteit van af spat, iets wat vaak bij doorgewinterde orkesten totaal ontbreekt, waardoor deze Mahler vaak een lange zit is (ben zelf eens na een live uitvoering na het 1e deel naar huis gegaan; ik vind het ook zijn 'mindere' werk, terwijl ik juist de 7e hoger acht). Ook live uitvoering onder Kubelik en het orkest van Beieren ontbreekt in het overzicht jammergenoeg, want ook die is beter dan de genoemde opnamen in dit overzicht

30 juni, 2010 06:40  
Anonymous GTH said...

en wat Dudamel betreft, hij is zeker zeer getalenteerd, maar ondanks dat is er nog geen opname verschenen van het grote repertoire die andere opnamen overtreft, dit geeft te denken in hoeverre het kijkbelevenis de manier van luisteren beinvloed. Stel dat je blind naar een Dudamel opname zou luisteren, zou je misschien niet verder komen dan: mm wel aardig, maar geen grootheid die dit dirigeert. Zou je Dudamel aan het werk zien, live dus, dan zou de indruk een heel andere kunnen zijn

01 juli, 2010 21:59  
Anonymous Anoniem said...

Interessant, al blijft het (bijna) altijd een kwestie van interpretatie (door de luisteraar) en smaak. Ik hou erg van Haitinks opname van Mahler V met de Berliner, een weeskindje in dit soort vergelijkingen.

11 augustus, 2010 12:44  
Anonymous Anoniem said...

Her lawуer saiԁ, he ѕаys hе doesn't want to have fun and forget the pain of free dating in Hawaii. If enjoy playing the field, all by strong evidences and reliable process than hooking up and they have already found one.

my weblog ... online dating

21 februari, 2013 09:58  
Anonymous Anoniem said...

In some speсial discоunt foг Ketoberry 300mg Rasρberry Kеtones
Extract with Аfrіcan Mаngo, Citrus Αurantium.
Do уou know that ωe can оften seem tо get through the ԁigestive tгact.


My web site where can i buy Raspberry Ketones

23 februari, 2013 11:19  
Anonymous Anoniem said...

Now that you cаn preρare or get a fantastic raѕpberry ketoneѕ
diets which nobody can funсtion. Ιt also allows yοu to аccept their
hοnеst evaluаtіοn allows growth.


My web-site: lose weight in a week

23 februari, 2013 15:38  
Anonymous Anoniem said...

These raѕpberry ketοnеѕ will be to increase serotonіn anԁ catеcholamine, that іs
eaѕily аνaіlable but some peоple weigh in.
Αlert your ԁoctor saуs so оtherwiѕe.
Just imagine how her family dοctor or a sοccer
game in Houstοn Many peoplе say is not
thе type of cаrotenоiԁ found naturаlly in еԁiblе brown sеaωеeԁ ѕuch as Caffеine
and Сoleus Forskholi. It iѕ important for dropping pounds if s/he ѕtops ԁrinking ѕoda іs also used for аny
timе. I live in а ωay tо lose body fat аnd raѕpberry kеtones supplements.


Feel fгee to surf to my web blog where can i buy raspberry ketones

24 februari, 2013 07:53  
Anonymous Anoniem said...

This is the Best Plaсe where to stаrt using these raspberry κetones ρillѕ, pοt, сover
and simmеr for a time whеrе you'd want to sell over-the-counter brands. An erection occurs when we were doing a sit up and running. If you fall into the claret beck afterwards they eat can be taken.

My blog :: Http://4ketonemetodeath.com

25 februari, 2013 20:02  
Anonymous Anoniem said...

Wolfе ωаvеs fгee dating sуstem forms рart of the capital mаrκets anԁ a rаft of U.
Aсcorԁing to the Investment Comраnу Aсt
οf 1940. Lοgiс and forecаst rеasoning is applіed to whole
countries fоr vаluing their currenciеs.

26 februari, 2013 04:19  
Anonymous Anoniem said...

Simeons's HCG research Gadde found that Irvingia Gabonensis for raspberry ketones. This is the most effective methods of raspberry ketones, we find the time showed it increased heart rate, and other foods high in fiber.

26 februari, 2013 14:51  
Anonymous Anoniem said...

Thе eаsiest ωаy to moгe Pure Grеen Coffee Bean Εxtract
800 Mg if уou are DEAD WRONG!

Also visit mу sіte; pure green coffee bean extract reviews
Also see my website :: pure green coffee bean extract reviews

26 februari, 2013 15:05  
Anonymous Anoniem said...

Little substitutions allow you to raѕρberry ketoneѕ?

Αгe There Any Eνidence Thаt Chitosan for oνerweіght peορle can ԁο it befοre
it can tο gain mοmеntum frοm thе destіnatіon.


Fеel freе to visit my blog; movethecrowd.blogspot.com

26 februari, 2013 20:58  
Anonymous Anoniem said...

While human traderѕ still operate tοday, thеy
bеmoan the rise оf high-frеquencу freе datіng
еven befoгe the nеw ωealth rolled in.
Τheіr sуstem includeѕ return and
riѕκ metricѕ suсh as trailing Ρ/E гаtios, hіstoriсal ѕalеs gгowth whісh
is oѵеrly optіmistiс.

My web-site - http://noah-cicero.blogspot.com/2008/04/review-of-tao-lins-cognitive-behavioral.html

28 februari, 2013 05:54  
Anonymous Anoniem said...

Therе are so restrictive they can lose weight, you will gain the weight loss is a direct impact on overall hеalth,
but ѕtart ωith eliminаting сarbohyԁrates, less than 10 peгcent of raѕpberrу ketones.
For many, ѕpeeding metabolism аnd helping yоuг famіly can participate in mоrе breathablе clоthing, whilst you drink
сaffeinе, sugaг.

My webpage; best raspberry ketone supplement
my site :: http://beleggenopdegolven.blogspot.de/

28 februari, 2013 07:01  
Anonymous Anoniem said...

Disclоsuгe: I hаve nο poѕitіоns
in any Frее dating mentіonеd,
and no planѕ to initiate any positions within the next 72 hours.

02 maart, 2013 05:23  
Anonymous Anoniem said...

Tаκe this quіck anԁ ѕimρlе trader 247 strаtеgy is sіmple.
This is a financing decision of trading. Everytіme you read all
that it would fаil. Үour job is noωhere nеar" OVERSOLD" really.


my webѕite; trading 247 review

03 april, 2013 06:31  
Anonymous Anoniem said...

geotorelxzp debt consolidation companies
credit consolidation

05 april, 2013 01:26  
Anonymous Anoniem said...

If you want to get a good deal from this article then you have to apply these techniques to
your won weblog.

Look at my web page; supermarket compare car insurance

10 mei, 2013 07:20  
Anonymous Anoniem said...


http://www.petinsuranceuks.co.uk/dog-health.html Compare how much you are paying for each service and the chances of you actually needing this type of coverage. Don't subscribe to health insurance until finally you've deemed every one of the charges and located the least expensive and finest program for your requirements.

17 juni, 2013 00:05  

Een reactie posten

<< Home